Борбата за зачувување на кревката природна рамнотежа на Преспа

Преспанското Езеро не е само древно водно тело, туку жив екосистем со огромна еколошка, културна и економска вредност. Преспанското Езеро, во склоп на Преспанскиот регион, преставува огромно природно наследство, одржува редок див свет, овозможува егзистенција на локалното население, ги регулира регионалните климатски динамики и претставува еден од најважните слатководни екосистеми во Европа. Сепак, денес, неговите води се повлекуваат и влошената еколошка  состојба на регионот сигнализира за длабока еколошка криза. Низ истражувачките извештаи и теренските набљудувања, една порака е јасна:  Преспанското Езеро, какво што го знаеме, исчезнува пред нашите очи, и ова не е некоја далечна можност, туку тековна непријатна реалност.

За состојбата на Преспа одговараме пред меѓународната заедница

Преспанскиот регион, со своите природни вредности, ги преминува националните граници и има пошироко меѓународно значење. Тоа значи дека, за неговата состојба ние, за делот на нашата територија, одговараме пред меѓународната заедница. Поради ова, во текот на изминатите декади, се поставуваа системи на управување, сѐ со цел да за зачува ова светско наследство.

Темелите на меѓународната заштита на регионот Преспа се поставени со Прекуграничниот парк Преспа, основан во 2000 година, преку историска трилатерална декларација меѓу Македонија, Грција и Албанија – управуван од страна на Координативниот комитет на Паркот Преспа (PPCC). Оваа иницијатива служи како примарен рамковен документ за усогласување на политиките за управување и поттикнување на одржлив развој преку националните граници. Оваа институционална соработка е зајакната со меѓународни признанија од висок ранг кои ја кодифицираат еколошката целина на басенот, вклучувајќи ги и двете Преспански езера. Езерата се официјално признати како „Влажно подрачје со меѓународно значење“ според Рамсарската конвенција, која пропишува специфични мерки за заштита на виталните живеалишта на преселни птици, додека статусот на Биосферен резерват на УНЕСКО во рамките на програмата „Човекот и биосферата“ (MAB) го истакнува значењето на регионот како модел за хармоничен соживот меѓу човечките активности и природата. Понатаму, вклученоста на подрачјето во Европскиот зелен појас ја обезбедува неговата улога како критичен коридор за зачувување на биолошката разновидност.

За жал, во последните години, сведочиме дека заложбите за подобрување на состојбата со Преспанскиот регион бараат повеќе од донесени одлуки, планови и стратегии. Во Преспа од клучно значење е спроведување на планираните активности и активно следење на состојбата.

Преспанското Езеро и неговиот status quo

Во изминатите децении Преспанското Езеро доживува драматичен пад на нивото на водата. Официјалните државни мерења укажуваат на тоа дека езерото постојано се повлекува, изложувајќи ги некогаш потопените крајбрежни области и претворајќи цели делови од крајбрежјето во суво земјиште. Ваквото повлекување на водата дава моментални, но и трајни промени на езерскиот екосистем, доколку состојбата остане непроменета.

Постојат мноштво на геолошки, хидрографски, хидролошки и лимнолошки хипотези што се обидуваат да ги одговорат причините за сериозното повлекување на водниот столб на езерото. Ова не може да се смета за класична природна флуктуација, туку за резултат на повеќекратни притисоци од различно потекло. Интензивните земјоделски практики во регионот, особено јаболкопроизводството од големи размери, бараат огромни количини на вода. Извештаите укажуваат на прекумерното и честопати слабо регулирано црпење на вода за наводнување како еден од главните причинители за опаѓањето на езерото. Истовремено, застарените системи за наводнување трошат значителни количини на вода во текот на земјоделската сезона. Поради ова, во комбинација со намалените врнежи и зголеменото испарување поради климатските промени, езерото губи вода побрзо отколку што се обновува. Сите експертски анализи постојано нагласуваат дека нема брзо решение за овој комплексен проблем. Проблемот е системски и вклучува управување со водите, земјоделство, климатски промени и неуспесите на државните ресорни организации навремено и разумно да пристапат кон решавање на проблемот.

И покрај загубата на вода, Преспанското Езеро и целиот регион се едно од најважните центри на биодиверзитетот во Европа, дом на повеќе од 2.000 видови живи организми. Со загубата на природноста низ Европа, Преспанскиот регион добива сѐ поголема улога во зачувување на  глобално значајните популации на птици, риби и растителен свет.

Зачувувањето на природата во Преспанскиот регион е испреплетена мрежа од административни јурисдикции и одговорности помеѓу повеќе институции, па така: Преспанското Езеро е управувано како заштитено подрачје – споменик на природата, влажното подрачје Езерани како посебен парк на природа, еден дел од крајбрежјето, заедно со „административната енклава” – островот Голем Град, се наоѓаат под управа на НП Галичица, додека само мал дел од регионот е под надлежност на НП Пелистер.

Главна одлика на Преспанското Езеро е островот Голем Град, еден особено уникатен екосистем. Овој строго заштитен остров е дом на густи популации на влекачи, ретки растителни видови и недопрени или историски непроменети живеалишта. И покрај заштитениот статус, тој не е изолиран од пошироките еколошки притисоци. Загадувањето и намаленото ниво на вода индиректно влијаат и на овие кревки екосистеми. Влажното подрачје Езерани пак, игра клучна улога како живеалиште и природен филтер на езерската вода, поради големите зачувани појаси на треска. Сепак, сите истражувања истакнуваат дека, дури и заштитените подрачја, се соочуваат со притисок од човечката активност и недоволно спроведување на законите. Губењето на биодиверзитетот станува сè повидливо. Падот на нивото на водата ги уништува местата за гнездење, додека загадувањето и еутрофикацијата ги нарушуваат водните екосистеми. Намалувањето на популациите на риби и промените во однесувањето на птиците се рани знаци за подлабока еколошка нерамнотежа.

Климатските промени ги интензивираат сите постоечки притисоци врз Преспанското Езеро. Извештаите навестуваат подолги и почести суши, повисоки температури и намалени снежни врнежи, и сите тие придонесуваат за опаѓање на нивото на водата. Потоплите температури го зголемуваат испарувањето, додека намалените врнежи го ограничуваат природното надополнување. Ова создава хидролошка нерамнотежа што езерото не може долгорочно да ја издржи. Климатските промени, исто така, го засилуваат загадувањето. Пониското ниво на вода значи дека загадувачите стануваат поконцентрирани. Во исто време, потоплите услови го забрзуваат цветањето на алгите, влошувајќи го квалитетот на водата. Постои и растечка човечка димензија. Истражувањата за климатските миграции сугерираат дека намалената земјоделска продуктивност може да ги принуди жителите да го напуштат регионот. Ова би можело да доведе до економски пад и загуба на традиционалните практики кои некогаш ја поддржувале еколошката рамнотежа.

Управувањето со отпадот во Преспа како клучен фактор за заштита

Управувањето со отпадот е еден од највидливите и најштетните проблеми што влијаат на Преспанското Езеро. Голем број извештаи документираат за распространети проблеми во овој сектор: диво фрлање отпад, лошо управувани депонии и отсуство на ефективни системи за собирање отпад во некои области. Отпадот често се фрла во близина на водните текови или долж крајбрежјето. За време на дождовите,  отпадот се плакне и измива во езерските води. Загадувањето со пластика е особено загрижувачко. Со текот на времето, кабастиот пластичен отпад се разложува на микропластика, која влегува во синџирот на исхрана преку рибите и птиците. Отпадните фекални води се уште поголема закана. Многу населби немаат соодветни канализациски системи, што овозможува нетретираните отпадни води директно да течат во езерото. Ова внесува високи нивоа на хранливи материи, како што се азот и фосфор. Резултатот е еутрофикација, односно  прекумерен раст на алги што го намалува нивото на кислород во водата. Кога алгите умираат и се распаѓаат, тие трошат кислород, создавајќи услови во кои рибите и другите водни организми не можат да преживеат. Загадувањето, исто така, го менува хемискиот состав на езерото. Извештаите укажуваат на опаѓање на квалитетот на водата, што влијае на риболовот, земјоделството, а во последно време и на туризмот. Иако туризмот се смета за една од опциите за одржлив развој на регионот, сепак, засега придонесува за проблемот. Развојот на туристичките капацитети во Преспа е проследен со  проекти со сомнителни еколошки стандарди и недоволна инфраструктура. Зголемениот број на посетители создава отпад што локалните системи тешко го менаџираат.

Што понатаму?

Преспанското Езеро и целиот регион е на критична пресвртна точка. Неговото опаѓање повеќе не е теоретско, тоа е видливо, мерливо и се забрзува. Сите научни набљудувања и локалните сведоштва укажуваат на истиот заклучок: без итна и координирана акција, екосистемот на езерото може да се соочи со неповратна штета.

Сепак, сè уште има надеж. Со посилно владеење, одговорни локални практики и ефективна меѓународна соработка, Преспанското Езеро може да се зачува. Прашањето веќе не е дали е потребна акција, туку дали таа ќе дојде навреме.

Моменталната криза во Преспа не е резултат на недостаток на знаење или отсуство на меѓународни договори, туку на институционална инертност и економски притисок. Преспа се наоѓа во „стапица на зависност“: локалната економија е монокултурно фокусирана на производство на јаболка како интензивен потрошувач на вода, додека административните капацитети за имплементација на еколошките политики се често расцепкани помеѓу три различни државни системи. Клучниот проблем е фрагментираното управување. Иако постојат прекугранични иницијативи, тие често функционираат како „чадори“ под кои националните политики продолжуваат да се спроведуваат независно, без вистинска интеграција на податоците за хидрологијата и загадувањето на целото езеро како еден екосистем.

За да се премине од констатирање на состојбата кон реални резултати, потребни се следните чекори:

• Дигитализација на хидролошкиот менаџмент и создавање на заедничка, реално-временска мониторинг мрежа помеѓу трите држави која ќе ја следи состојбата на подземните и површинските води. Оваа мрежа мора да биде јавно достапна за да се зголеми транспарентноста и одговорноста.
•  Транзиција кон паметно земјоделство (Smart Farming)  каде субвенциите за земјоделците треба да се редефинираат: наместо само за количество производство, државата треба да ги субвенционира инвестициите во системи за наводнување „капка по капка“ и користење на сензори за влажност на почвата, кои драстично ја намалуваат потрошувачката на вода.
• Циркуларна економија за отпад, каде наместо традиционални депонии, регионот треба да инвестира во локални капацитети за компостирање на земјоделскиот отпад и пречистителни станици од модуларен тип кои можат да опслужуваат помали населени места, спречувајќи истекување на фосфор и азот во езерото.
• Еко-бренд „Преспа“ и трансформирање на земјоделскиот производ во „еколошки сертифициран производ“. Со брендирање на јаболкото како производ од регион кој активно ја штити природата, се создава економска вредност која го оправдува вложувањето во поскапи, но еколошки одржливи технологии.

Со овие чекори, Преспа би престанала да биде симбол на еколошко пропаѓање и би се позиционирала како европски пример за тоа како меѓудржавната соработка и локалната иновација можат да спасат еден критично загрозен екосистем.