Преспа: економија што мора да ја чува природата

Преспа често ја гледаме како пејзаж: езеро опкружено со планини, овоштарници, острови, птици и стари села. Но, Преспа е и економски простор во кој природата не е само убавина, туку основа на егзистенција. Јаболката, земјоделството, туризмот, рибарството, угостителството, малите семејни бизниси и локалните услуги на различни начини зависат од природните ресурси и екосистемите на Преспанскиот регион. Оттука, прашањето за заштитата на Преспа не може да се сведе на екологија одвоена од економијата. Напротив, долгорочно гледано, заштитата на природниот капитал е и економско прашање.

Преспанското Езеро е еден од најстарите слатководни екосистеми во Европа и се наоѓа во прекуграничниот простор што го делат Северна Македонија, Албанија и Грција. Во Преспанскиот регион се среќаваат повеќе од 2.000 видови растенија и животни, меѓу кои бројни ретки и ендемски видови. Преспа е особено значајно живеалиште за далматинскиот пеликан, а богатото природно наследство на езерото и околните подрачја претставуваат значаен потенцијал за развој на природен и одржлив туризам.

Но, токму тој природен капитал е под силен притисок. Последните децении се забележува значително намалување на нивото и волуменот на езерото. Според УНДП, езерото од 1950-тите изгубило повеќе од половина од својот волумен и речиси десет метри од нивото на водата, при што врз процесот влијаеле и влијаат климатските промени, намалените врнежи, повисоките температури, испарувањето, наводнувањето и загубите на вода низ подземните карстни канали кон Охридското Езеро.

Ова не е само еколошки проблем. Тоа е и економски ризик. Ако се намалува водата, се менуваат крајбрежните живеалишта, се концентрира загадувањето, се нарушува биолошката рамнотежа, а со тоа се намалува и вредноста на природните ресурси врз кои се потпираат локалните жители. Во својот национален извештај до Рамсарската конвенција, Северна Македонија оценува дека значителното намалување на водостојот на Преспанското Езеро веќе има и ќе има сериозни последици врз квалитетот на водата и целиот езерски басен.

Врската меѓу земјоделството и езерото

Земјоделството е една од главните економски активности во Преспа, а производството на јаболка е неговата главна земјоделска активност. Според податоци на УНДП, земјоделството учествува со околу 70 проценти во активностите на локалното население во Преспанскиот регион, при што значаен дел од производството е поврзан со одгледувањето јаболка.

Тука се појавува еден од најинтересните парадокси на Преспа. Земјоделството зависи од езерото, но истовремено несоодветното земјоделство може да му нанесува штета. Прекумерната употреба на пестициди и ѓубрива, неефикасното наводнување, ерозијата и несоодветното управување со органскиот отпад придонесуваат за загадување и деградација на екосистемот, вклучително и за процеси на еутрофикација. Во минатото, големи количества отпадни јаболка биле фрлани во езерото, со што органското загадување дополнително го оптоварувало екосистемот.

Затоа одржливото земјоделство не треба да се разбира како ограничување за земјоделците, туку како начин да се намалат нивните трошоци и истовремено да се зачува производната база. Претходните програми во Преспа покажаа дека ова не е само теоретска можност: според УНДП повеќе од 80 проценти од локалните земјоделци усвоиле агроеколошки практики, употребата на вода за наводнување била намалена за речиси 60 проценти, а употребата на пестициди за околу 30 проценти.

Во овој контекст економската логика е едноставна. Ако земјоделецот со помалку вода, помалку хемикалии и подобро планирање може да произведе квалитетен производ, тогаш заштитата на природата не е трошок наспроти профитот. Таа може да биде дел од продуктивноста. Следниот чекор е поголем дел од додадената вредност да останува во регионот: наместо само производство и продажба на сурово овошје, Преспа може да развива преработка, локални прехранбени производи, директна продажба, брендирање, создавајќи мали синџири на вредност што ги поврзуваат земјоделците, локалните производители и потрошувачите.

Туризам: вредноста на Преспа е во различноста

Вториот голем економски потенцијал е туризмот. Преспа не треба да се обидува да го копира масовниот езерски туризам на други дестинации. Нејзината вредност е токму во различноста: природата, птиците, пешачките и велосипедските патеки, селските средини, традиционалната храна, овоштарниците, манастирите и културното наследство. Таквиот туризам може да создава приходи за мали локални бизниси – сместување, водичи, ресторани, производители на храна, земјоделци и занаетчии – без да бара огромна градежна експанзија.

Во 2025 и 2026 година се создаваат услови за унапредување на туристичката понуда во Преспа – од подобрување на сместувачките капацитети и развој на велосипедски и пешачки патеки, до примена на обновливи извори на енергија, зголемување на енергетската ефикасност и развој на нови туристички производи поврзани со природното и културното наследство и со руралните заедници.

Тоа е модел што заслужува внимание: туристот не плаќа само за ноќевање, туку за цел локален синџир на вредност. Тој може да спие во семејна куќа, да купи локален производ, да ангажира локален водич, да изнајми велосипед, да посети природна или културна атракција и да јаде храна произведена во регионот. Колку повеќе од потрошените пари остануваат во Преспа, толку поголем е економскиот ефект од туризмот.

Но, за тоа да биде возможно, инфраструктурата мора да го следи развојот. Управувањето со отпадот и отпадните води, водоснабдувањето, патната и комуналната инфраструктура и енергетската ефикасност не се споредни прашања. Тие се дел од економската инфраструктура што го овозможува одржливиот развој.

Особено важна е и прекуграничната соработка. Езерото не ги признава државните граници, па ниту неговите проблеми не можат да се решаваат само од една држава.

Каква економија нема да ја уништи природата?

Најпосле, вистинското прашање за Преспа не е дали треба да се избере помеѓу економијата и екологијата. Таквиот избор е погрешно поставен. Прашањето е каква економија може да постои без да ја уништи сопствената основа – природата од која зависи.

Преспа има природен капитал, земјоделско знаење, културно наследство, туристички потенцијал и прекугранична географска положба. Но, природниот капитал не е неисцрпен. Ако езерото продолжи да се деградира, ќе се намалува и економската вредност на целиот регион. Од друга страна, доколку се заштити водата, земјоделството стане поефикасно, отпадот се претвори во ресурс, туризмот се развива одржливо и со умерен интензитет, а локалните производи добијат поголема додадена вредност, тогаш заштитата на природата може да стане двигател на локалниот економски развој.

Токму во тоа е суштината на одржливата Преспа: не економија што заработува и потоа плаќа санација за штетата што ја направила, туку економија што заработува зашто ги зачувала езерото, земјата и пејзажот од кои зависи. Во еден таков модел, природата не е пречка за развој. Таа е неговиот најважен капитал.

Фотографии: Дарко Андоновски