Од Преспа до Амазонија: Како светот ги штити последните природни богатства
|

Од Преспа до Амазонија: Како светот ги штити последните природни богатства

Преспанскиот регион е познат по својата биолошка разновидност и природни убавини, но управувањето со цврстиот отпад станува сè поголем товар за овој чувствителен екосистем. Оваа убава „кревкост“ не е изолирана. Од бразилската Амазонија до облачните шуми на Костарика и Националниот парк Кругер во Јужна Африка, луѓето на различни начини ги штитат највредните екосистеми на планетата. Овие практики откриваат една клучна вистина – заштитата на биодиверзитетот никогаш не е само цртање на заштитени подрачја, туку системски напор што ги вклучува заедницата, економијата, управувањето и глобалната соработка.

Од Преспа до Амазонија: Како светот ги штити последните природни богатства
Фотографија: Дарко Андоновски
Заедницата како чувар на шумата

Амазонската дождовна шума содржи околу 10 проценти од познатите видови на Земјата и е најнезаменливото богатство на биодиверзитетот. Сепак, овие „бели дробови на Планетата“ се соочуваат со критична точка: грабеж на земјиштето од меѓународните корпорации, нелегално ископување злато и сеча кои ја уништуваат, а климатските промени и деструктивното користење на земјиштето можат неповратно да ги променат врнежите, складирањето на јаглерод и биодиверзитетот.

Од Преспа до Амазонија: Како светот ги штити последните природни богатства
Извор: Envato

Соочен со ваквата состојба, Бразил во последниве години ја фокусира заштитата на заедницата. Проектот ARPA Comunidades, започнат во 2025 година, радикално се разликува од традиционалната „заштита со огради“. Проектот покрива речиси 60 милиони хектари заштитени подрачја во бразилска Амазонија, а неговата основна логика е дека заштитата може да биде одржлива само кога напредува локалното население.

Конкретно, ARPA Comunidades преку моделот на „трајно финансирање проекти“ ги интегрира во еден проект политиките и средствата, обезбедувајќи долгорочно управување и одржливо финансирање на заштитените подрачја. Се проценува дека проектот, преку активности на „социо-биоекономија“ водени од заедницата, како што се производството на мед, ракотворби и туризам, ќе носи годишен приход од 95 до 132 милиони долари, директна корист за над 130.000 луѓе, а се очекува 100.000 луѓе да излезат од сиромаштија. Според истражувањата за Амазонија, на секои 100 лица кои ќе излезат од сиромаштија, во период од осум години се избегнува сеча на речиси 62 хектари шума. Тоа значи дека борбата против сиромаштијата директно придонесува и за заштита на животната средина.

Друг столб на овој модел е вклучувањето на приватниот сектор како дел од решението. Под координација на Германското друштво за меѓународна соработка (GIZ), германската компанија за ароми Symrise и бразилскиот козметички гигант Natura воспоставиле партнерство со локални задруги, инвестирајќи во машини и обука, овозможувајќи им на задругите локално да ги преработуваат суровините, како ореви, и да ги продаваат по повисока цена. Задругите на компаниите им доставуваат сопствено произведено масло, заработувајќи повеќе, а дождовната шума има корист, односно веќе 1,5 милиони хектари шума се управуваат одржливо.

Покрај тоа, функционира и сертификацијата. Студија објавена во World Development покажува дека FSC-сертификацијата за шуми во бразилските сојузни држави Пара и Рондонија значително ја намалила веројатноста за сеча на приватни земјишта, особено во области со послабо управување и поголем притисок за сеча. Бразилскиот Амазонски фонд од своето основање во 2008 година акумулирал 1,3 милијарди долари меѓународни средства, со што станува еден од најголемите механизми за финансирање на заштита на шумите во светот, а Германија од 2010 година преку KfW придонела со околу 90 милиони долари.

Од уништување на шумите до зелен пример

Ако предизвикот на Бразил е да го зачува „последното пространство“, приказната на Костарика е пресврт од уништување кон регенерација. Оваа мала централноамериканска земја некогаш била една од најтешко погодените со сеча на шуми, но денес е меѓу најнапредните земји во светот во зачувувањето на животната средина.

Од Преспа до Амазонија: Како светот ги штити последните природни богатства
Извор: Envato

Еден од клучните институционални инструменти е системот за плаќање на еколошки услуги. Преку Националниот фонд за финансирање на шумите, Костарика им плаќа на сопствениците на земјиште како компензација за еколошките придобивки што произлегуваат од зачувувањето на нивните шуми. Овој механизам ја претвора заштитата на шумата од морален апел во економска стимулација, со што се овозможува зачувување на шумите на приватните земјишта.

Друг столб е партиципативното управување во рамки на националниот систем на заштитени подрачја. Биосферниот резерват на облачната шума Монтеверде во 2026 година станал првото заштитено подрачје на Костарика запишано во Зелената листа на IUCN, а јадрото на неговиот модел на управување е тесната соработка со заедницата Монтеверде. Резерватот бил основан во 1972 година, при што под заштита се 4.125 хектари облачна шума, има постојани научни мониторинг програми и годишно се обезбедува еколошко образование за над 1.200 локални ученици. Зелената листа на IUCN е глобално признат највисок стандард за заштитени подрачја, опфаќајќи четири компоненти – добро управување, соодветно планирање, ефективен менаџмент и успешни резултати од заштитата, проследени со 17 стандарди и повеќе од 50 индикатори. Искуството на Монтеверде покажува дека комбинацијата на долгорочна визија, здраво управување, научен менаџмент и посветеност на заедницата е основата за извонредност во заштитата.

Рамнотежа помеѓу научниот менаџмент и учеството на заедницата

Националниот парк Кругер е едно од најголемите заштитени подрачја за диви животни во Африка, со површина над 19.000 квадратни километри. Неговата практика на заштита ја открива комплексноста и можностите на моделот на национални паркови во контекст на „глобалниот југ“.

Стратегијата за управување на Кругер доживеала длабока трансформација. Историски, управувачите го контролирале бројот на животни преку селективен отстрел, поставување водни дупки во над 80% од областа и палење трева на секои три години за подобрување на пасењето. Меѓутоа, од крајот на 1970-тите до средината на 1990-тите години, бројот на многу животински видови опаднал. Од средината на 1990-тите, стилот на управување се свртува кон принципот да ѝ се дозволи на природата во поголема мерка сама да се управува. Со тоа отстрелот главно престанува, водните дупки се отстранети или затворени, палењето е заменето со мало парцелно горење што имитира природни пожари, а дел од оградите се отстранети.

Воздушното истражување во 2023 година покажало позитивни трендови, односно бројот на слонови, бизони, зебри и гну продолжил да расте од 1990-тите, а ретките антилопи како коњската антилопа и саблестата антилопа полека се обновуваат по драстичниот пад во 1990-тите. Сепак, бројот на носорози продолжува да опаѓа поради ловокрадците, а бројот на крокодили исто така се намалил поради промените во речните услови. Овие различни трендови покажуваат дека заштитата не е резултат на една мерка, туку производ на испреплетување на многу фактори, како што се спроведување на законот, еколошкиот менаџмент, надворешните притисоци.

Од Преспа до Амазонија: Како светот ги штити последните природни богатства
Извор: Envato

Друга клучна тема со која се соочува Кругер е односот со околните заедници. Паркот, историски, бил критикуван како „заштита со огради“ поради протерувањето на домородното население. Денес, SANParks преку механизми како иницијативата за економија на диви животни, им овозможува на заедниците да имаат корист од заштитата на дивите животни, на пример преку трансфер на животни на други паркови и заедници за зголемување на популациите, истовремено обезбедувајќи месо и живи животни. Сепак, ловокрадството и нелегалниот лов остануваат постојан предизвик, а соработката на управата на паркот со властите, со агенциите за спроведување на законот, со форумите на заедниците и младинските организации се смета за клучна за справување со овие предизвици.

Заедничката логика на заштитата

Од проблемот со отпадот во Преспа до заштитата на заедницата во Амазонија, од Зелената листа на Костарика до научниот менаџмент на Кругер, овие практики упатуваат на заедничка логика дека вистинската заштита на биодиверзитетот бара надминување на размислувањето за „оградување и изолација“ и свртување кон системски решенија што ги вклучуваат луѓето, економијата и управувањето во равенката на заштитата.

Искуството на Бразил покажува дека намалувањето на сиромаштијата и заштитата можат меѓусебно да се поддржуваат. Костарика докажува дека институционалните иновации можат да го преобратат еколошкиот пад. Кругер потсетува дека рамнотежата помеѓу научниот менаџмент и учеството на заедницата е секогаш во динамично прилагодување. За Преспа, суштинската поука од овие искуства е дека заштитата на кревките екосистеми на крајот зависи од тоа дали ќе се создадат институционални услови што ќе ги претворат локалните заедници во чувари, наместо во уништувачи на природата. Кога заштитата и егзистенцијата, традицијата и науката, локалната акција и глобалната поддршка ќе се спојат, и најкревките екосистеми можат да имаат најодржлива иднина.

Фотографии: Дарко Андоновски

Соња Стојадиновиќ

Соња Стојадиновиќ е дипломиран политиколог на Правниот факултет „Јустинијан Први“ во Скопје, каде што магистрирала на отсекот Меѓународна политика на тема „Ненасилната борба во политиката: фактори за успех и неуспех“. Подоцна своето образование го надградила на Универзитетот во Грац со магистерска работа на тема: „Политичките и финансиските услови за заеми од кинески и ЕУ банки за инфраструктурни инвестиции на Балканот“. Работи како фриленс автор за хрватскиот портал Lupiga и е надворешен соработник на институтот Blue Europe од Луксембург.

Поврзани објави